घटे बीम्ह ल्हाः हुसुलं प्वाः फुसुलं छेँ बुं रोजगार मदया ल्हाःपोचिम्हेसित ला बियेगु ।। मज्वीगु खँ मरु तबःत अपाय् धंपिनि सन्तान अपाय्जि म्ह तबःयात मबिसे व वेँयात बिये मखु !!! अथे धाःगु खँ जिं जक न्यनागु मखु, हिरादेवीं नं न्यंगु जुया च्वन । वया व मरु तबः तयके न्हाक्को सम्पत्ति दुसां पिंलिमायलि आपा नापह्वने मालीगु व वहे धौपुलांगु थिति, रीति, नाति कुती पूजा आजा गुठी गाना नाप हनेमालीगु नं मयोगु जुयाःच्वन । जि याकःचाम्ह हानं राजकाजे सनालि देश भिक्यत सन । जुम्ह अन्याय अकीनीं याइमखु धयागु वया माष्टर जुया च्वंम्ह जगतलाल ध्वाथुइक कना तःगुलिनं जि नाप वनालि न्हयाक्को दुःख सिये माःसां बैमान छताला याई मखु भिंगुलीहे दुःख सियेमाःसां सियेका धयागु सल्लागु खँ नुगले व न्हयपुई लुयेकालि जितः नाप लाय्गु बुखं छ्वया हल ।
सा दुत हेगु इले विजेश्वरी वने थाय् बालसमांजुयागु क्यबचाय् वनाप लाना । वयात जिगु ल्हाःहुसुलं प्वाः फुसुल परिस्थिति ब्याक्कं ध्वाथुइक कनालि राजनीति मयानिगुन कनाव, उकी च्वंपिसं थःगु प्राण नापं पाय्मालीगु व अज्याःपिनि कलातं तःतःधंगु दुख कष्ट व आपद विपद या वाफसनाप न्हावले ल्वाना जुयेमालीगु वृतान्त नं कना । गुगुयातवं छुं हे मखु न्हयागु व न्हयाथें ज्याःगु दुःख कष्ट नापनं ल्वाय्गु साहस क्यनालि जितः कबुलियत याकलः गथे छंगु न्हयाथें ज्याःगु दुःख कष्ट आपद व विपद नापं जिंनं उकियात थःगु हे भालपा ल्वाना वने अथेहे छंनं जित दुःख बलेजक मखु सुख बलेनं मसीकनं छगू हे जिऊ समान हनेमाः । मुस्या छगल जक नयाव म्वाना च्वने माःसानं व मुस्यायात निम्हे स्यां बागल बागल थलाव नयेमा । सासल छसल ल्यंदतले तोतेमज्यू । जिं उकियात भ्याः भचाहे कपट मतसे कवुलयाना । अले वं अथे जुलसा जिमि अबु व चिदिमानं छन्त जिलह ल्हानाव बिई मखु । छन्हु अवसर स्वयालि जि वय् माली उकिंछनं पाय्छि जुया चो । धाल ।धालथेँ च्यान्हु लिपा न्हिन्हसिया तिं न्हिने वागमतिया सिथे भागवत काजीया सतलया ल्यूने महादेवया देगलसं नाप लानाव मोटर छगल कयाव माःथाय् वनालि यो त्यो या इहिपा कोचाय्का छ्वया । लोकं अनेतने धाल, थुकलं बिल, धिक्कारयात वं उकियात मिंकु सहल यानाः जिगु दुःख, सुख, आपद व विपदनाप छगू हे जिऊ थेँ ह्वनाव जिगु पलाखे पलाख न्हयाकल, ख्वाल छकोल हे ख्युकूगु मदु ।
संसारया राजनीतिक क्षेत्र थँथ्याल क्वथ्थाल जुल । इस्वी संवत् १९४७ या १५ अगष्ट खुन्हु भारतवर्ष गगुयात झीगु गुगुं धर्मनं “जम्ब द्विपे भरतखण्डे आर्यावर्ते उत्तराखण्डे नेपाल देशे........ ।” धकाव गुगुं संकल्प यायःतनं ब्वनालि अभिन्न याना वया च्वनव महादेश स्वतन्त्र ज्वीगु भिंगु बुखँ न्यने दया व्याक्क नेपाल भितलसता वयेका च्वन । अबले नेपाल यातनं जुजु व प्रजायात नं न्यलाव ब्रिटिश साम्राज्यया गोर्खा सिपाही लहिलेगु खोर यानाव राज्य याना वया च्वंगु राणाशाहीयागु ल्हातं स्वतन्त्रता यायेगु प्रेरणा केना भारतया स्वतन्त्र संग्रामं जक बिया च्वंगु खः । व भारत देश स्वतन्त्र ज्वीगु जुसेंलि भारतय् हे च्वनाव नेपालयात राणा शाहीया ल्हातं स्वतन्त्र यायेगुया लागि सना च्वपि नेपाली राजनीतिक नेतापिसं नेपालया राजधानी येँ (काठमाडौं) नगरे उखुन्हुया दिने अर्थात १९४७ या १५ अगष्टे छगू मुनेज्या यात ।
जुलुसनं पिकयाव भारतया स्वतन्त्रता अमर ज्विमागु महात्मा गांन्धीया जय ज्वीमा धकाव नारा वियंगु नापं छगूमूने ज्याय् बियेत भाषण न डफत यानाव छयाहल ।
अबले जि छुं ज्या मदु, जिम्ह कलात हिरादेवी थःगु त्वालया मचातेत लच्छिया छतका छतका दर्मा कयाव झन्दै खुइम्हेसित आखल ब्वंकाव खर्चं गाका च्वंगु जुल । १४ अगष्टे जिगु कोठाय् राजनैतिक पासापिं १५ अगष्ट कन्हे गथेगुकथं छु छु यायेगु ? धयागु न्हयसल लिसलया लागि मुनेज्या जुल । सुथसिया पहरे मरु दबुलीया ल्यूने सूद्योया देगलय् श्री ३ पद्य, महात्मा गान्धी व प.जवाहरलाल नेहरुजुया तस्वीर ब्ययानि उकी स्वामालं को खाय् धंगु । अले टेविल कुर्सी तयालि मयजु हिरादेवी यमि यागु सभा पतित्व छगू आम सभा यानाव भारते च्वपिं नेपाली नेतापिसं बियाहःगु भाषण यानालि अमिसं हे बिया हःगु नारा हाहा जुलुस वनेगु खँ कोजिल ।
१९४७ या १५ अगष्टया सुथे जिमि पीम्हति पासापिं वनालि म्हापाया गोसाल मुताविक मरु दुबुली वनाव माःगु याना च्वना, हिरादेवी यमि थःम्हं नं ब्वंका तपीं मचात (विद्यार्थीत) खुइम्हेसित धुं, धुपाय् च्याकाव बुलहुं बुलहुं भारतीय स्वतन्त्रता अमर ज्वीमा महात्मा गान्धीया जय ज्वीमा ।। धाधां दवली थेंकःवल । सभा शुरु यानालि भाषण यायेत हीरादेवी भोजक छु पिकाल, कर्नेल बहादुर थापा जुं पीम्हति पुलिस ज्वना व केको गठन यो ? यो धोटीवालको तस्बीर हाम्रा राजाको तस्विरसित किन ? धोटीवालको स्वतन्त्रतामा हामीलाई के वास्ता । हामी वैलें स्वतन्त्र छौं । आदि आदि भन्दै मुख भरी थुक निकाल्दै लट्ठी हल्लाउँदै आएर तस्वीर पनि फ्याँकिदिए । यो बदमासी गर्नेको हुन निस्के यो राणाजीको मुलुक हो, धोतीवालको होइन । तिमीहरू देशद्रोही हो । हिन्दु स्थानको एजेष्ट हौ धाधां जिपिं झिंन्याम्हसित ज्वनायंकल मेपिन्त ख्याना छ्वत । दुरु त्वंम्ह म्हायय् धर्मदेवी बेकुं च्यानाव हिरादेवी नं थानाय् जिपिं नाप हल । वयात मिसापिनि खोरय् तल । जिमित जुमिगु हे खोरय् तल । अबले राजधानी उपत्यका वल (नेपाल गाल)या स्वंगुलि नगर यापिंसं जुलुस पिकाल, गुगुया वावते सलंसल मनूत ज्वना हल, तर खुइम्हति जक कुनालि मेपिन्त तोता छ्वत । अबले जि खना हिरादेवीया ख्वालय् नुगल मछिंगुयागु झ्याल भचा मखना बरू जिं झन पूmर्ति जाया वःगु जक खना । गुगुलिं अनया जिपिं जक मखु पुलिस व सरकारी कर्मचारी त नापं प्रभावित जुल ।
कंस खुन्हु हे लखनौ शहर वैगु अंग्रेजी न्हिपौ ल्बतष्यलब िज्भचबमि पत्रे १५ अगष्ट खुन्हु नेपालया गुकी मिसापिनं द्वहाँ वयाव उत्साहपूर्वक ज्या जुल । तर भारते संगठन याना च्वं ( कांग्रेसी ) पिसं जिमित थ्वाथलगु पद्य विधान माने याइपिँ राणाशाहीया ल्वहँ ख्याक धकाव वदनाम यात संगठन वल्लाना वःगु खनाव राणाशाही सरकारं मेगु सचना मवःतले पद्य विधानया अन्तरगते नं संध संस्थाचाय्के मज्यू सभा व भाषणनं याय् मज्यू धकालि विज्ञति पिकाल गुकियात विरोधं ब्यक्तिगत संत्याग्रह याय्त तम्से जुया च्वना वले लाक्व भारतं वि. पि कोइरालापिं थ्यंकाःवल । अमीसं जिमिसं याय्त्यनागु सत्याग्रह मयाय्गु खँ हल । जिमिसं व खँ सत्याग्रह याका । अमीसं पनेगु स्वत, मफु लच्छि तक व जुया च्वन । स्वसलं मयाक्क झयारखाना वन, गुकी मिसापिनंदु ।
कंस खुन्हुहे लखनौशहर वैगु अंग्रेजी..........
नागरिकतसेँ नुगलंनिसेँभारतीय स्वतन्त्रता दिवस श्रीमति हिरादेवी यमिया सभापतित्वय् मानेयातु, राणा सरकार सलंसलं मनूत नापं दुरु त्वम्ह मचा बुईकाव मैजु हिरादेवीयमि यातनं ज्वना यंकल । धकाव च्वया तःगु अखवार क्यने हल । गुगुलि हिरादेवीया नुगले स्वां होगु वयाःगु ख्वाले व अखवारया खवर न्यनेव पिजोगु चिन्हं कन ।
खुला लिपा जिपि तोलत । जि भारतं नेपाल नेपालं भारत इद्थिद् जुयाजुया भरते च्वपि नेताते नेतृत्वया लागि ल्वापु जुल ।छखेर रेग्मी बाज्या छखेर कोइराला बाज्या । जायाः राणाशाही कोथलेगु पलेसा थः थःले जक ल्वाना च्वंगु खनाव नेपाले दुने ज्या यानाजिं जिमि साप मछिन जिमिनं निधिक जुयावल्वापु येँ जुयावल । तर निरास जुया सुयां मज्यू । निधिकेनं जिपिं छ ठिक ब्यक्क छ ठिक लिपा भारत यागु अखवारे नेपालकी राजधानी काठमाण्डौ मेँ वि. पि कोइराला सफलता पूर्वक प्रजा पंचायत..........
यायगु कुतल याईपि जुया वया गुगुली झन निढिकयां सोठिक जकजुल । अज्याःबले लाक्क सुर्यबहादुर भारद्धाज भाजु जितः गोपाल प्रसाद रिमालजु नाप लाकेत सःतवल जि वनापं वनालि वयात नाप लाना । वं जितः प्यधोतिं मयाकं तयाः भारत राजनीति व राजनीतिक नेता दुत हये मज्यू झीसं थन,हे दुने च्वनाव राजनीति थःगुछेँ दयेकेमां, नेतानं झीपिं दुने यःपि हे जुयमा , नत्रसा भारतयागु तःपागु ल्हातं कोचिला झीपिं दने र्फे मातु धयागु खँ थुईका च्वन । अले वं छंथाय हे वयाः भाउजु हिरादेवी या न्हयोने तयाव चित्त वुझे याना विरोध काव ईयाहल ।
वहन्ही गोपाल प्रसाद रिमाल जि थायवल भाउजु हिरादेवी नं सःतः जितः वं वहे खँ न्यंकल । जिूूुू आम खँ खया छु याय रिभालजु । थन दुने तिरिक्क सनकि धुंका बिई । छुं भाचां जक जूुसां नवाय्गु च्वय्गु हक दुसा धकाः आम खः जुई । धया
हक धयागु बिईगु माखु यमि भाजु , काय्गु का । धका वं धाल ।
काय्गु धयाँ छयाय् । छु यानाः काय्गु ? ल्वानाँ काय्गु का ।
सुयागु लिधंसा वग्वाहाती मदयेक ल्वाय्गु ?
या अर्थ ज्वी थःथम्ह तुं तियेगु अर्थाथ आत्म हत्या ।
देश यागु लागि , स्वतन्त्रतायागु लागी सियेगु जक मखु, स्यायनं मालि ।
”अथें याय्त नं सेल्लाम्हसीगु लिधंसा व ग्वहाली माः ।
” व ग्वाहाली व लिधंसा थःतहे कोच्यूवोःसा ले सा ।
आं अथे कोच्यू वैगु व कोत्यले धयागु ई मखयं धुंकल रिमालजु ।
”छु स्यू छं ।
”न्ह्याक्को मस्युसां थुलिसा सिहे स्यूकि नेहरुजु गुम्हसेँ थःगु देश भारतया स्वतन्त्रता लागि ल्वाल्वां कक्र्यागु स्वतन्त्रताया लागि नं नैतिक बलं ल्वाना वल । वं नेपालयात कोत्यली धयागुखेँ जितःला पत्यार मजू ।
जिमिगु थ्व न्ह्यसल वं लिसल यागु दुथुर्य खँ त्वाल्हानाव हिरादेवी धालः झीगु हकयालागी झी हे ल्वाय् माः धयागु खँ रिमालजी यागु सत्य खः तर भारत थेँ ज्यागु दकले न्ह्यागु ज्या खेँसं सःतिम्हेगु ग्वाहाली नं शंका याय्माः धागु जितःला भचा जक मखु आपालं चित्त वुझे मजू । खःगु खँ धाय्वं लिफः मस्वसें आत्मा हत्या याय्गुनं ला वुद्धिमानी मखु ।
”गज्याम्ह भाउजु ल्या छिं गथे मथुल धया ।कक्र्यागु देशे च्वना थःगु दे प्रजातन्त्र हयेगु खँ नं जुइगु खँ खःलाः । छ महात्मा गान्धी नेहरु पिसं जर्मने च्वनाः ल्वाना स्वतन्त्रता हल ला ? ” धका रिमाल जुनं न्यन ।
“ नेताजी सुभाष चन्द्र बोष जापान वनाः मल्वागु जुसा गाधीजुमा यं (चर्खा ) जंक स्वराज्य काय्र्फेला धका जि धया ।
” हानं हिरादेवी ह्थाय् चाना धाल ः थन जक च्वना राणाशाहीयात झीपिंथें ज्यापिं दव्लों दव्लों सिना वंसा इकि धिकि संके फै मखु । आमखँ ला राणा पक्षयागु नं दु थें च्वं रिमालजु ,क्षमा याना दिसँ । लिपीं ला दिगु खँ सोहै आना सही तयेर्फे मखुका ।
”हरे शिव , भाउजु छि खँ हे मःथू । धकालि जिपाखेर स्वयाव रिमालं धालः
भारतयागु सहानुभुती व सहायता जक ज्यू अनयागु नेतृत्व मज्यू धयागुका ।
आँम खँला झीगु थन यागु नेतृत्व संल्लात धाय्व जिहे जीगुः खःनि । धका हिरादेवी दना वन । छुयाय् रिमालज्यू थ्व सामन्तत म्वाहे म्वाल, नत्रता अपिंनापं मिलेहे जुया छव्येगुः याय्का मज्यूका मज्यूला । धया्वना
गोपाल प्रसाद रिमालनं कासा का, न्हांसा धया व दनावन ।
श्री ३ पद्य भारतया श्री श्री प्रकाश यागु सल्लाह छगू राजनीतिया प्राथमिक हक विमावः विधान दयेक । बिल । गुगु पद्य विधान धयागु नाम जुल । गुकियात भारते च्वपिं नेपाली नेतात्यसँ विरोध यात जिमिस वयात माने यानालि उकि थागुहेँ आधारे प्रजा पंचायत धयागु छगू संगठन खडा यात ।
प्रजा पञ्चायत छगू संगठन यागू रुप वियाव न्हापां जिमीसं राजधानी उपत्यका या स्वंगुली नगरत व गांपातें नि संगठन यायां वना । सदस्यत दोलोदोँ खात ।
गुरु पुरोहितत धनीमानीत धयां जीपिहेंमखु हित अन्तिम थः वकतल धयागुहे मस्यूपिं स्युसां फुई याय्मापिं उकि थपिन्त खँ माव प्यंकेत कक्र्यागु लिधंसा मकासेहे मज्यूः भारत हानं झीगू धर्म कर्मया ल्याखं अपायत्त कर्पि न लो माखु नि । धकाव जिनं दनेत स्वयां वंहानं आसे रे आसे ले जिगु बांलाक ध्वाथुईकला न्यो । अय्सा झीसं थन छगू संगठन याय भारते च्वपिनिगु ख्वालो यात लि झीसं थनं हक ककां यंक, मज्यूला । धाल अले जि अय्सा भारते ् च्वपितं मिले ज्वीगु शर्त तयाति झीसं थन संगठन याय्गु, अपि मिले जुलया राणाशाही नाप ल्वातकी जक झीगु संगठन गोहाली बियेगु धाय्, झीत राणाशाही हक यिबा यिबा यंकलसां म्वाहे म्वाल, नत्रसा अपिंनाप मिलेहे जुया हूयेगु यायका मज्यूला धयाव दना ।
गोपाल प्रसाद रिमालनं “कासा का न्हांसा धयाव दना वन” ।
श्री ३ पद्य भारतया श्री श्री प्रकाशयागु सल्लाँ छगु राजनीति या प्राथमिक हक वियान विधान दयका बिल । गुगु पद्य विधान धयागु नाम जुल । गुकियात भारते च्वपिं नेतासेँ विरोध यागुहे आधारे प्रजापञ्चायात धयागु छगू संगठन दयेका । गुकी हिरादेवी यात महिला संगठन कर्त यात ।
प्रजा पञ्चायत छगू संगठन यागु रुप वियाव न्हापा जिमिस राजधानी उपत्यकाया स्वंगुलि नगरत व गांपातेनि संगठन याया वना । सदस्यत दोलोदो खात गुकी मिसापिन द्धोहाँ वयाव सत्साह पूर्वक ज्या जुल । तर भा्रते संगठन याना च्वं (काग्रेसी) पिसं जिमित थ्वाथगु पद्यविधान माने याइपि रााणा शाहीया ल्वहख्याक धका व बदनाम यात । संगठन बललाना वःगु खनाव राणा शाही सरकार मंगु सूचना मवः तले पद्य विधानया अँन्तर गतेनं संध संस्था चाय् के मज्यू सभा भाषण नं याय् मज्यू धकालि कि जप्रि पिकाल । गुकियागु बिरोधे ब्यत्तिगत सत्याग्रह याय्त तम्से जुया च्वना बले लाक्क भारतं वि.पि कोइरालानापं थ्यंकः वल । अमिसँ जिमिसं याय् त्यनागु सत्यग्रह मयाय्गु खँहल । जिमिसं वखँ मन्यना । हिरादेवी उत्धातन याकाली सत्याग्रह याका । अमिसं पनेगु स्व्त, मफु लच्छितक व जुया च्वन । स्वसलं मयाक्क झा्रखाना वन । गुकी मि सापिंन दु ।
लिपा भारतयागु अखवारे नेपालकी राजधानी काठमाडौं में वि.पि कोइराला सफलता पूर्वक प्रजा पंचायतका सत्यग्रह चला रहेहैं । अर्थात येँ विपि कोइराला प्रजापञ्यतयागु सत्य ग्रह बांलाक चलेयाना च्वन । धंका च्वना हसेलि राणाशाह धोरदमन यात । जिपिं बिस्यूवनेमाल । बिपि कोइरालायात नं ज्वन । हिरादेवी मचा (विधान रत्न ) बुया झिन्हु मदुनीबले ज्वना यंकल । नाना प्रकार यागु ख्याय् खिये याना लि बयान काये धुंकालि मचाबुम्ह धकाव तारिखे तोत ाबिल । गुगु हिरादेवीयागु लागि झन विष थें जुल अर्थात माध फुजक फुना फागुण लगे जूगु फसे मरुनिसें सिहं दर्वार थ्यंक न्हस न्हुपतिक हाजीर जुयाव सिंह दरवारया ख्यले धण्टों धंटा पियालि राणाशाहीया वफादार कर्मचारी व आठ पहरि या तेगु हपकाई धय काई सहल याना इ..... थिल दच्छिति यायकल । उकिं याना व सुतकेरी स्यन धकाः हिरादेवी यात नुगल व दमयागु ल्वयं कल ।
राणाशाही सस्यंकुसें पर्वते भाषा (नेपाली) खँनं ल्हाय् मखु च्वनं च्वये मखु धया गु ।
हिरादेवीया कबुलियत मुताबिक व बयान ब्यूगु नं काईपिं गुकी हरि शम्शेर ज.ब.रा शंकर शम्शेर ज.ब.रा पिंथे ज्याः पिनि नापनं नेपाल भाषा हे जक खँ ल्हात । वयागु बयान नेपालीं नेवाल भाषाय अनुबाद याना व न्यंके धुंकातिनि सहि याय्गु यात ।
वं थःगु कबुलियत यात गनं लोमंकानं तोडे मयासे लिपा (७ साले ) प्रजातन्त्र वसेलिं ७ ङयाग्रल श्री जुजु त्रिभुवन वीर विक्रम शाह देव नापलाना विज्या बले तिनि वस्पोल नाप नेपाली खं ल्हात, अले मेपिं नापनंल्हाय्गु यात । गुगु वया थःगु मां भाय् प्रति दुगु मतिनाया चिन्ह खः ।
हिरादेवी यात तारिखे जुया च्वनेमाबले लाक्क आँ तनेगु रोग जुल । काय विधान यातनं रोगजुल
गुवले सं पासापिँ जक मखु डाक्टर वैध व कम्पाउदर पिनं वासल याय् त वयेत ग्या ।
तर मखंक मखंक (२०) वयाव वासत याइपिं नं म्ह मजूगु लीं लाला लात चब्वुक्क जक मलागु जुयाच्वन । अज्या बलेन व मखंक मसीक देशे दुने पिने राजनीतिक ज्या याइपिं पासा पिनिगु ज्यायाना वियेगु मतोतू हिरादेवी पीबतंगु गुमेसे हिरादेवी पीबतंगु गुम्हसें हिरादेवी तताःजु गुम्हेसे. हिरादेवी भाउजु गुम्हेसे. हिरादेवी भावीजी धकाव नां हल, ब्याक्कसे यनं यल विश्वासनं जुल । गनं धेवा छगल वैगु मदु नयेगु तकला अजिं नकातल । मेगु खर्च यात वं अज्याबले मचातेत आखल ब्वंका व लच्छिया ङये खुई कमाय नं याना च्वन ।
लिपा जि भारते तःच्वकं तान्वया वया च्वनां च्वने मफया वसेलि बरु नेपाया झारखानाय् हे च्वनेगु भिगु खनालि नेपाल वया छूया वया तारिख मफूनि । छम्ह् मचाय् तुचु तुचु याय वाव छम्ह काय् ब्यकंच्याना व राणाशाहीया तारिख सिहं दर्वारे वना च्वन गुगुया पलेसा वयात दम या रोग व नुगल सनीगु रोग पासा जूवल । गुगु रोग पासा सात साल फागुणं राणाशाही कोढल नं वया मतोतू ।
प्रजातज्त्र वल ।न्हयाथासं अवसर बादि तेगु फाइ फाई तः च्वया वल । हिरादेवी छें ज्याय् आपाल ध्यान तये मल । ८ साल मंसीर या अंते जि उपमन्त्री जुया आर्थिक स्थिति छं भिनावल । ङयागल श्री त्रिभुवनं जुजु छं नंविल । तर हिरादेवीया जिं मेम्ह मिसा हैगु धन्दा जुया वल । उकी महीपिसं चिमले मल्ता तना कि त
तर लिपा जिगु बानी ध्वा थुसेली तिनि वया व धन्दातना वन । म्हयाय् म्हयाय् खुम्ह्तत । काय् छम्ह् छम्ह न्हयम् मचाया मांजुल । वैसंनं भाय् ल्हाय्गु तोता हल । तर वया मचातेगु व छें यागु धन्दां न्हयावले लिमलाः । नुगले ध्वाक्क ध्वाक्क सनीगु ( ....तच्वया वल । कान्ति हस्पितले .... रसियन मिसा डाक्टर याउंक च्वना नीगु नयेगु सल्हा बिल । तर वं याउंक च्वनेगु मयाः ।
२०) बांलाना वया झन अन स्वयेजिया वल । भिक्षुपिन्त जक मखु सुयातं दान पुन्य याय्गु याय् मयोम्ह स्यां वना रसे व सारनाथे लिपा कुशीनगरेनं वना अन या भिक्षुपिन्त दान वीकल भोजन थःम्हंहे दयेका अझ थनया भन्तेपिसं ममचा नये ननी मखु नी धकाव ममचा दयेका नकल । गरीव गुरु वापिन्त नं व्यूकि व्यू धका बिइकीगु जुल । गुलिगुलि हिसि दया बालाना वल व न्यासीनं चाया हल । जिं छको निको ख्यालयाना छ ला छन झन ल्यासे जुया वल बानं लानाहिसि नं पिज्वया वल धया वले वं जितः अजि ल्यासे जुया वनीगु पाला छ बुढा जुया वनीगु पालाः धका न्यासी चाइगु जिपि अनं दर गंगाय् तःधिक मचाय् धर्मदेवी डाक्टर ब्बना च्वम्हेसि थाय् वना अन स्वन्हु च्वना रक्सौले वया ।
२२)
नेपाले चिकुई तिनि थन हे भचा च्वनालि लुमुलकि वा धयाः जिछम्ह नेपालवया छव्या । प्यनुति च्वने धंवले वया नुगल मच्वन थें नेपाल मासिक वल यें वीर गंज वयाः वीर गंजया न्हूदयेकूगु नगर पालिका भवने नेपालया चैत्य आकारगु भवन चित्रन ( डिजाइन) याय्लालि यें लिहां वयेत च्वंच्वंना दिकम्ह मा चन्द्रमान माय्के नाप वं लात । वसकलयात धयाः वसकलं मेम्ह छम्ह सिगु पेल्न टिकेत वया बियाली वयात ये हयाविल ।
यें थ्यसें निसें चं चं धयाः उखें थुखें हिसि दयक नाप लाः ली जुल ब्याक्क सें जिं जिने यायेथै
ए हिरादेवी छला तच्वकं स्वे जिया वल ल्यासेनं दया वल हिन पिच्वया १ ल धाय्का जुल । थःछें छन्हु अर्थात २५ जनवरी १९७० या सथें खुन्हु कन्हे (२३) जिं न्हयावले धा यःगु शरीर मा ध्यम खुल धर्म साधनम् अर्थात म्ह् बल्लाका तिनि धर्म याय्मा । तर व वास्ना याइम्ह् मखु । थः गु सुरे जुया च्वने देःयव गाः । जिनं राज नैतिक खें खिचाया न्हिपंया लमला थें जुया ज्वी माःम्ह हे जुल । वयानं थः ज्वीमा , कतः अन्याय् अकीर्ति जुलकि फयेमा मफयमा ल्वाज्वीगु हे वया धर्म । साधु सन्यासी भिक्षु,लामा , द्यो नाम वया वास्ता मदु ।
व मफया वः लिसे जिक नुगले धैबजि वालीगु अले जिं बरोवर धाय्गु हिरादेवी छें थःगु शरीर यात वास्ता मयासे म्वामदुगु चिकि चिकि धंगु खें नं ज्याय्नं थःहे व्वानाः हालाः ल्वाना सना ज्वीगु गुकिं याना छं याकन जिमित अनाथ याना थकीन । छाय धालसां थ्व छें यागु ब्याक्क ज्या खं या भार छं जक कोबुया व
जितः माँ बौनं याकः काय् यात लहिना तःथें छुकिसनं धन्दा सुर्ता म्वाक राजनितिक दबुली प्याखन हुइकाः बानि सँेका बिय धुंकालि छ छुं जक कि जि अनाथ मज्वीला सना जुये म्वाल । याउक दुगु नया आनन्द चो ।धासां मज्यू ।
छन्हु जिला मजिल छं बोबी धका जक जिंमकनागु, पिनें लेँ ली अड्डा अडालते न्हयोने ला थाय् नुगल ध्वाक ध्वाका सनाः सियेथे ज्वीगु गुलि इस्त मित्र तये हैगः आला थ्व कोथां उगु कोथाय् जक वनेबले हे अथे जुल धकाव ख्वाल गरिखेसे च्वं काधाल । जिं धाथ्यें उखुन्हु अन्याय् ......
वयागु ख्वाल बांलाक स्वयां ख्वाले उन मथी आमली चुचु प्याना गु ख्वाल वया जिगु नुगले करुण चाया वल । का मजिल धकाः पासा आशालाल श्रेष्ठ यात पटनाया पेल्न टिकेतकायेके छव्या कंसाकार हे टिकेत निगु कया हय ाबिल । छन्हु निन्हु माःमा चिके मामागु च्वका निचा कयाः वना छव्या ।
न्हुगु दिल्लीया अल इन्दीया मेडिकल इन्टिच्यूते चेकप याका । अबलेहे नेपाल बौद्ध न्यास लति भारत या बौद्ध तीर्थ या हयू वःपिनं न्हुगु दिल्ली थ्यना च्वंगु जुया च्वन ।
वया अपिनाप लाना लयलय तायाः चुल्ल चुल्ल जुया जुल । झिंखुन्हु दुवले चंकप याय् सिधल । अनउा डाक्टर पिसं थन साप चिगु भचा लुमथाय थ्वयात यंकि धाल । अबले अस्पताले तेमालीला धका काय् बिधान व म्ह्याय् कयो चानं सःता तयागु । जिपिं अनं वारानसी ( काशी ) वनाः अन भचा लुमुताल । वारानसी कित्रमा भन्तेने वयात जिगु राजनीतिक जीवनी ब्याक्क कन
सार थाय भन्ते धर्म रक्षितजुं तःचकं ग्वाहाली यात धया अनहे च्वंम्ह सँ मि भिक्षु गेहो गोशेर जुं भन हे नयगुं त्वनेगु नापं दयका हयाबिल । अन झिन्हुति च्वनाय नेपाल जेल पिजक वया च्वंम्ह विपि कोइरालाजु जिमित बेले डिनर बियादिल । श्रीमती कोइरालां वयात साप माने याना दिल जितः अले वस्कलं धाल यमिजु भाउजु यात वांलाक विचार सुचाल याना दिसं थ्वछम्ह छुं जुलकि छिं अनाथ ज्वी । छिगु जीवनं भउज्यूया आपाल त्यागु तपस्या दु । छिगु जीवन नं झीगु देशयात आपालं महत्व पुर्ण जू । देशे आपालं समस्यात दनी । निम्हत्य पुलीं हाला धाल । जि वस्कल पिनिगु खँ अर्तिबुद्धि ब्यूगु धकाँ नुगले थना था वया ।
हिरादेवीया द्यालसा ख्वा
भारतिय गणतन्त्र दिवसया पार्टी भाज जितः नं ब्वनायंकि खंला थजक याकः चा वने दैमखु धकाव वन । वहनीसिया गुताइले निपिनें दव्हांवया व म्हयाय् चिनिगु को थाय ग्वतुला च्वना काय् विधान नं भोजं लिहां वयालि थया हःगु
मरी बिल ।
साहुपिनि भाजु रत्न साहुया साहुनी या पहां ब्वंगु या मरी गुली साःगु धका जि छकुचा नया । मचातेत छकुनं विया वयात नं विया । नयेला मयेल थों थः छं साक्क यक्को नया वया । िजगन हे जा ताका हयेकलि नया । नयनिय धुंकाली द्योवना । भचाल नाःवनं द्यो वन । जिं थन ख्वाउंसे च्वं अन हे द्योहुरे । धायक धायकं जि थौ थन हे द्यनं ।
धका रेडियो चाय्कल गन झिताल थाय् धुंकल रेडियो चायकागु मद्योंसे । धका धयां छ द्यो रे जि याउंक रेडियो भचा न्यना जक द्येनेका । धकाली रेडियो या सल भचा चिकि सयेकल । सि सरक्क न्योवल । भचा लनाली मचातसें थःवल । काचा काचां दंवना मचाते कव्थाय् हयूव व इगल मिगल जूम्ह्थे जुया च्वन ।
२६. सार थाथे नभते धर्म र क्षित जुं तः चक ग्वाहाली यात धया अनहे च्वंम्ह सँ नि भिक्षु गे टो गोशेर जुं भन हे नयगु त्वतेगु नापं देयका हया विल । अन झिन्हुति च्वनाय नेपाल जेलं पिजक वया च्वंम्ह विपि कोइरालाजु जिमित बेले डिनर ब्यादिल ।
श्रीमति कोइराला वयात साप माने याना दिल जितः अले वस्कलं धाल यमिज्यु भाउजु यात वांलाक विचार सुचाल याना दिसं थ्वछम्ह् छुं जुलकि छिं अनाथ ज्वी छिगु जीवन भउज्यूया आपाल त्यागु तपस्या दु । छिगु जीवन नं झीगु देशयात आपालं महत्वपुर्ण जू । देशं आपाल
समस्यात दनी । निम्हत्य पुली हाला धाल । जि वस्कल पिनिगु खं अर्ति बुद्धि ब्यूगु धकाः नुगले थना था वया ।
हिरादेवीया द्यालसा ख्वा
२६ .....भारतिय गणतन्त्र दिवसया पार्टी .भोज..... जितः नं ब्वनायंकि खंला । थजक याकःचा वने दैमखुं धका व वन बहनी सिया गुताइले जिपिनं द्वहां वया व म्हयाय् पिनिगु कोथाय ग्वतुला च्वना काय् बिधान नं भोजं लिहां वयांलि थया हःगु मरी बिल । साहुपिनि भाजु रत्न साहुया साहुनी या पहां ब्वंगु या मरी गुली साःगु धका जि छकु चा नया । मचाते त छक नं छकुनं विया वयात नं विया । नयेला मयेल, थों थः छं साक्क यक्को नया वया धकाः मरी कया छकू नल । जि गन हे जा ताका हयेकलि नया । नय निय धुंकाली जि धोवना । भचा लनाः वनं द्योवन । जि” थन ख्वाउसे च्वं अनहे द्यो हुरे” धायक धाय्कं” जि थौ थन हे द्य”ेधका रेडियो चायकल गन झितालथाय धुंकल रेडिायो चायकागु मधेसे” धका धया “छ द्यों र”े “ जि याउंक रेडियो भचा न्यना जक धेनेका”धकाली रेडियो या सल भचा चिकि सयेकेल सि जीसरक्क थ्योवल । भचा लनाली मचातसें थंवल । काचा काचां देना वना मचाते कथाय् हयु थुइ व इग मिग जूम्ह थे जुया च्वन ।
Translated by Gemini
Marriage and the Pledge
"Should we really hand our daughter over to someone with broken hands and feet, a house full of holes, no land, no employment, and empty hands?"
"There is nothing impossible. Rather than marrying her off to someone who boasts of having so much status and wealth, we will not give her to a fool!"
It was not only I who heard such talk; Hira Devi had heard it as well. She realized that even if those wealthy individuals possessed immense property, they required her to constantly move around pleasing others, following ancient, rigid customs, rituals, sub-clan traditions, puja ceremonies, and guthi obligations.
Meanwhile, I was single and deeply involved in state affairs, working to free the country. Seeing that I would face endless hardship after joining the movement, but knowing I would never engage in betrayal and would willingly endure suffering for a noble cause—a truth clearly explained to her by her teacher, Jagat Lal—she recalled these thoughts in her mind and heart, and sent me news to meet her.
At the time of bringing the cows home, I met her in the garden of Bal Samaj near Bijeswari. I explained my entire situation to her—that I had empty hands and a house full of holes—and told her about my political path, detailing how those involved must be prepared to give their very lives, and how their wives must constantly fight through immense hardship, suffering, and adversity.
Showing great courage to battle any and all suffering, she made a solemn pledge to me: "Whatever suffering, adversity, and crisis come your way, I will consider them my own and fight through them. Similarly, you must treat me as an equal not only during times of distress, but also in times of happiness. Even if we have to survive on a single grain of soybean, the two of us will share it half and half. As long as breath remains in us, we shall not separate." Without a trace of deceit, I accepted her pledge.
Then she said, "If that is the case, my father and uncle will not hand me over to you properly. I must look for an opportunity to come to you one day, so be prepared."
Eight days later, around noon on the banks of the Bagmati River behind Bhagawat Kazi's satal (rest house) near the Mahadev temple, we met, hired a car, went to the required venue, and completed our marriage rituals. People gossiped and condemned us, but she endured it all silently. She walked alongside me through all my sorrow, happiness, and danger as if we were one body, and her spirit never wavered.
August 15, 1947 & the Incident at Maru Dabali
The world's political scene was turning upside down. On August 15, 1947, the land of India—which our religious texts describe as "Jambu Dwipe Bharat Khande Aryavarte Uttarakhande Nepal Deshe..."—gained independence. Hearing this great news of the subcontinent's freedom filled all of Nepal with inspiration. At that time, Nepalese citizens and leaders drew inspiration from India's freedom struggle to liberate Nepal from the Rana regime, which had ruled by exploiting Gurkha soldiers under the British Empire.
Nepalese political leaders stationed in India, as well as activists inside Kathmandu, organized a mass meeting in Kathmandu on August 15, 1947, to mark the occasion.
A procession was brought out, slogans were chanted wishing long life to Indian independence and praising Mahatma Gandhi, and speeches were delivered. At that time, I was unemployed. My wife, Hira Devi, earned a living and covered our household expenses by teaching nearly sixty neighborhood children for a fee of one rupee per month.
On August 14, political colleagues gathered in my room to discuss how to execute the events for August 15. The plan was set: on the morning of August 15, behind Maru Dabali at the Surya Temple, we would display portraits of Shree 3 Padma Shamsher, Mahatma Gandhi, and Pandit Jawaharlal Nehru, decorated with flower garlands. A public meeting would be held under the chairmanship of Mrs. Hira Devi Yami, followed by speeches, slogans, and a rally sent by Nepalese leaders in India.
On the morning of August 15, 1947, around forty of my colleagues went to Maru Dabali to prepare according to the plan. Hira Devi Yami arrived at the dabali with her sixty students, lighting incense and chanting, "May Indian independence be immortal! Victory to Mahatma Gandhi!"
As Hira Devi began her speech, Colonel Bahadur Thapa arrived with about forty police officers. Spitting in anger and waving sticks, he threw the portraits away and shouted, "What kind of assembly is this? Why are these dhoti-wearers' pictures placed alongside our King's? What do we care about their independence? We are already free! Who are these troublemakers? This is the Rana regime's country, not the dhoti-wearers'! You are traitors and agents of India!"
They arrested fifteen of us and chased the rest away. Hira Devi was brought to the police station along with our nursing infant daughter, Dharmadevi. She was placed in the women's cell, while we were placed in the men's cell. Demonstrations broke out across the three cities of the Kathmandu Valley, leading to hundreds of arrests, though around sixty were detained long-term while others were released. Looking at Hira Devi, I saw no fear or distress on her face; instead, she displayed remarkable courage and energy, which deeply moved not only us, but also the police and government officials present.
News in National Herald & the Political Debate
The following day, the English newspaper National Herald from Lucknow reported: "On August 15 in Nepal, women enthusiastically participated under the chairmanship of Mrs. Hira Devi Yami to celebrate Indian Independence Day. The Rana government arrested hundreds of people along with Mrs. Hira Devi Yami and her infant child." When Hira Devi heard this news in prison, her heart filled with joy, and her face lit up with pride.
After our release six months later, disagreements arose over leadership among Nepalese political leaders stationed in India—between the faction of Regmi and that of Koirala. Seeing them fight among themselves instead of overthrowing the Rana regime made us in Nepal feel deeply uneasy. However, without losing hope, we continued our efforts.
Later, reports appeared in Indian newspapers stating, "In Nepal's capital, Kathmandu, B.P. Koirala is successfully leading the Praja Panchayat movement..." Around that time, Surya Bahadur Bharadwaj arranged a meeting for me with Gopal Prasad Rimal.
Rimal emphasized to me: "We must not bring Indian politics or Indian political leaders into our country. We must build politics within our own home, and our leaders must come from among us inside Nepal. Otherwise, India's heavy hand will press down on us, and we will never be able to rise." He then came to our house and presented his views before my wife, Hira Devi.
That evening, Gopal Prasad Rimal visited us again, and Hira Devi was called into the discussion.
"That is true, Rimal-ji," I said. "If we move even slightly here, they crush us. If we have even a minimal right to speak and write, that would be something."
"Rights are not given, Yami-ji, they are taken!" Rimal replied.
"Why talk of taking? How do we take them?" I asked. "By fighting."
"Without support and assistance, how can we fight? That would mean throwing ourselves away—essentially suicide."
"For the country and for freedom, one must not only die, but also be prepared to kill," Rimal asserted.
"Even to do that, one needs the backing and support of those who are capable," I countered.
"What if that support and backing ends up pressing down on us?" Rimal asked.
"The time for them to press down on us has not yet come, Rimal-ji," I said. "Nehru fought for his own country's independence, but he also fought with moral strength for the freedom of squeezed nations. I do not believe India will suppress Nepal."
Hira Devi joined the discussion and said, "It is true, Rimal-ji, that we must fight for our own rights. But to suspect the help of those who support us in every matter, like India, does not convince me. Throwing oneself into suicide without looking back is not wisdom either."
"Sister-in-law, how do you not understand?" Rimal asked. "Can democracy be brought to one's country while sitting in a suppressed state? Did Mahatma Gandhi and Nehru bring independence by fighting from Germany?"
"If Leader Subhas Chandra Bose had not gone to Japan to fight, could Gandhi-ji have achieved self-rule merely with the spinning wheel (charkha)?" I interjected.
Hira Devi added, "If we just stay here, even if people like us die in crowds, it won't shake the Rana regime. Your argument sounds almost like the Rana side's argument, Rimal-ji, forgive me. We cannot simply agree with everything you say."
"Good heavens, Sister-in-law, you completely misunderstand!" Rimal said, turning to me. "I am saying we should accept India's sympathy and help, but not its leadership."
"If we talk about leadership here, then I am ready myself!" Hira Devi declared, standing up. "What can we do, Rimal-ji? As long as these feudal rulers live, we cannot even unite with them."
Gopal Prasad Rimal stood up and left, saying, "Well then, suit yourselves."
Praja Panchayat, Interrogations, and Health Deterioration
On the advice of India's Sri Sri Prakasa, Prime Minister Padma Shamsher drafted a constitution granting basic political rights, known as the 'Padma Vidhan'. While Nepalese leaders in India opposed it, we accepted it as a foundation and established an organization called the Praja Panchayat. Hira Devi was appointed to head the women's wing.
We began organizing across the three cities and villages of the Kathmandu Valley, enrolling thousands of members, with women joining enthusiastically. However, Congress members in India slandered us, calling us puppets of the Rana regime for accepting the Padma Vidhan.
Seeing our organization grow strong, the Rana government issued a notice banning associations, assemblies, and speeches under the Padma Vidhan. As we prepared to launch an individual satyagraha (civil disobedience) in protest, B.P. Koirala arrived from India and asked us not to proceed. We did not listen. Hira Devi inaugurated the satyagraha. It continued for a month, leading to over three hundred arrests, including women.
Later, Indian newspapers reported: "In Nepal's capital, Kathmandu, B.P. Koirala is successfully running the Praja Panchayat satyagraha." Following this, the Rana regime cracked down harshly. We had to go into hiding, and B.P. Koirala was arrested.
Hira Devi was arrested less than ten days after giving birth to our son, Bidhan Ratna. After severe interrogations, she was released on daily court appearances (tarikh) due to her post-natal condition. This proved to be like poison for her. From the end of the month of Magh through Falgun, in the biting cold, she had to report daily from Maru to Singha Durbar, waiting for hours in the courtyard and enduring the harsh intimidation of Rana officials and guards. This ruined her post-natal health, causing her to develop heart disease and severe asthma.
Despite the Rana authorities demanding that she speak and write in the Parbatiya (Nepali) language, Hira Devi stood by her vow. During her interrogations before high-ranking officers like Hari Shamsher J.B.R. and Shankar Shamsher J.B.R., she spoke exclusively in Nepal Bhasa (Newari). Only after her statements were translated into Nepali would she sign them.
She kept this pledge without fail until democracy arrived in 1951 (2007 BS). It was only during an audience with King Tribhuvan Bir Bikram Shah Dev that she spoke in Nepali, demonstrating her deep love for her mother tongue.
Medical Treatment, Sacrifice, and Final Hours
While Hira Devi was bound to daily court appearances, our son Bidhan also fell ill. Friends, doctors, and compounders were afraid to visit our house to treat them due to police surveillance. Yet, she secretly continued to support political workers operating inside and outside the country. Everyone held her in high regard, affectionately calling her sister, sister-in-law, or aunt. Despite having no steady income, she fed visitors and earned 50–60 rupees a month by teaching children to cover expenses.
When I was in India and could no longer bear being away, I returned to Nepal, preferring even the Nepalese prisons. With one child on her lap and our son holding her hand, she continued her daily reporting to Singha Durbar. The chronic asthma and heart conditions she developed during this time remained with her even after the overthrow of the Rana regime in 1951.
When democracy arrived, opportunists began taking advantage. Hira Devi did not have to worry as much about household affairs. In late 1951 (2008 BS), I became a Deputy Minister, which improved our financial situation, and King Tribhuvan granted us recognition.
Later, her health deteriorated further. Doctors at Kanti Hospital, including a Russian female doctor, advised complete rest. However, she could not remain idle. She devoted herself to charitable acts, visiting Sarnath and Kushinagar to offer food and donations to Buddhist monks, personally preparing meals for them and distributing aid to the poor.
We traveled to New Delhi for a medical checkup at the All India Institute of Medical Sciences (AIIMS) and stayed in Varanasi (Kashi). In Varanasi, B.P. Koirala—who had recently been released from prison—invited us to dinner. Mrs. Koirala showed great respect to her, and B.P. Koirala told me: "Yami-ji, take very good care of sister-in-law. If anything happens to her, you will be left helpless. Your life has benefited immensely from her sacrifice and penance, and her presence is vital for our country's future."
On January 25, 1970, after returning to Kathmandu, Hira Devi was in good spirits despite her fragile health. On the evening of January 26, after returning from an Indian Republic Day event, we gathered in our daughter's room. Our son Bidhan brought back some sweets from the death annivercity day of the wife of Bhaju Ratna Kansakar gathering, which we shared.
After eating, Hira Devi felt cold and said she would rest in the room while listening to the radio. Around ten o'clock, as the radio played softly, her condition suddenly took a turn for the worse. She lost consciousness, leaving the family in deep distress.